Hayvan hakları var mıdır

Birinci gözlem. Hak deyince insanlar bu çağda sadece kendi hakkını anlıyor. Başkalarına karşı korunacak bir şey, BENİM hakkım.

Oysa hak fikri o kadar dar bir fikir değildir. Başkasının hakkı da, hak muhasebesinin vazgeçilmez bir unsurudur. Herhangi bir vakada ‘kim haklı’ sorusu insanların en temel içgüdülerinden, en temel davranış biçimlerinden biridir. Eylem gerektiren, tavır gerektiren her alanda insan bir hak dengesi kurmaya çalışır. İstisnasız her insan eylemi buna dahildir. Bugün hangi kıyafeti giyeyim? Okulda nasıl konuşayım? Şu karşıdaki insana bakayım mı, güleyim mi? Sohbete nasıl devam edeyim? Şöyle mi durayım, böyle mi durayım? Hayatın her anında her eylem bir hak miyarına, hak terazisine vurulur. Vicdan denilen şeyin en temel boyutudur hak fikri. Karşımdaki haklı, veya şu noktada haklı fakat şu noktada haklı değil. O yüzden ben haklıyım, onu dövmeliyim. Tamamen hak kavramı üzerine kurulu bir mimariden söz ediyoruz burada. Bir denklem kuruyorsunuz, hak denklemi. Bunu bir kere unutmayın.

İkincisi, bu kavram sadece insanlara özgü bir kavramdır. Hayvanlarda böyle bir duygu yoktur. Hayvan hiçbir zaman, şimdi acıktım, yemek istiyorum ama hakkım yok, öbürünün hakkı, ona bırakalım bari demez. Böyle bir mekanizması yok. Dolayısıyla hak kavramının insan yapımı falan değil, biyolojik bir kategori olduğunu düşünüyorum. İnsanın fabrika ayarlarında olan bir şey. Nasıl leylekler göçer dünyanın öbür ucuna, nasıl karıncalar yuva yaparlar, nasıl kediler güneşte yatıp mırlar, yahut köpekler geçen arabalara havlar. Bunun gibi homo sapiens’in, insan denilen mahlukun temel bir davranış paradigması, yapısından gelen bir hadise, bir eylemde sadece o anki içgüdülerini yahut duygularını yahut açlığını yahut hırsını değil, hak kavramını denklemin içine sokması.

Hak muhasebesi bireyden bireye değişebilir. Bazı insanların terazisi yanlı tartar, yamuk tartar. Bazılarınki ters yönde yamuk tartar, hep karşıdakine hak verir. Ama akıl hastası olmayıp da hak duygusuna sahip olmayan bir insan ben tanımıyorum. İnsanın temel içgüdülerinden biridir.

Üçüncüsü, hak kavramı sübjektif değil intersübjektif kavramdır. Her koşulda, karşı tarafın, yani teraziye koyduğun öbür kişinin de, tıpkı senin gibi bir iç yüzü olan, bir duygusu ve benliği ve bilinci olan bir özne olduğu varsayımına dayanır. Birisine karşı tavır alırken, birisini işe alırken, birisini tekmelerken, birisinin önünden taksiyi çalıp geçerken, her zaman, öbür insanın da bir insan olduğunu ve birtakım hakları olduğunu fakat senin haklarının belki onunkinden daha güçlü olduğunu düşündüren bir hesap yaparsın kafanın içinde. Demek ki hak kavramı her zaman başka bir hak sahibi özneyle bir ilişki, bir karşılaşmayı öngörür.

Bunlardan çıkaracağımız sonuç şudur. Demek ki insanlarla kediler arasında bir hak ilişkisi söz konusu olamaz. Hayvan hakları dediğin zaman hak kavramının içini boşaltıyorsun. Tehlikeli ve zararlı bir şeydir. Çünkü insanların haklarını, dolayısıyla insanların ahlaki davranışlarını hayvanlar seviyesine düşürme riskini taşır. Hak kavramını bayağılaştırır ve yok eder.

Hayvanlara iyi davranmak bir ödev olabilir. Bu diğer insanlara karşı bir ödevdir, hayvanlara karşı bir ödev değildir. İnsanlar arasında iyi ve merhametli bir kişi olarak tanınmak önemli bir değerdir. Bu değer hayvanlara ve cansız varlıklara da saygı göstermek, onlara da iyi muamele etmek yoluyla da tezahür edebilir. Ama hayvanlarla aramızda karşılıklı iki özne, birbirlerini eşit ve mutlak gören iki özne ilişkisi hiçbir zaman olmayacağı için olamaz hayvan hakları diye bir şey. Olsa olsa, hayvanlar insan haklarını tanımaya başladıklarında belki o zaman karşılıklı bir hak kavramından söz etmeye başlayabiliriz.

Hayvanlara kötü muamele eden biri değilim, hiçbir zaman olmadım. Ama hayvan hakkı kavramı bana çok yanlış, çok sakat bir kavram gibi geliyor.