Eğil nasıl gezilir
Pazar Sohbeti, 14 Ocak 2024
Yurt dışından gelen arkadaşlarımı, atalarımın memleketi olan Diyarbakır Eğil ilçesine geziye götüreceğim. Onları bir turist rehberi gibi bilgi bombardmanına tutmak istiyorum. Bana önerileriniz nedir? İdeal bir turist rehberi nasıl olmalıdır? Çoğu yabancı bu topraklarda farklı milletlerin yaşadığını, yani Türkiye’nin sadece Türklere ait olmadığını bilmiyor. Direkt söylemesem de aktaracağım bilgilerle kafalarına bu gerçeği sokmak istiyorum.
İyi bir rehber olmanın püf noktası, grubunun ihtiyaçlarını hissetmektir. Yüzlerine bakar bakmaz ne ister bu arkadaşlar, ne anlatırsam memnun olurlar, ne yaptırsam sevinirler, fiziksel ve mental kapasitelerini nereye kadar zorlasam zevk alırlar, şıp diye anlaman lazım. Bilgi vermek istiyorsan, onların bilgi seviyesinin bir santim üstünü hedeflemelisin. Çıtayı çok yükseltirsen grubu kaybedersin, çok alçak tutarsan gene kaybedersin. Doğru seviyeyi tutturabilmek için ise, her şeyden önce onların bilgi dünyasına aşina olman lazım. Dili bilmek yetmez, kültürlerini bilmen, önyargılarını tanıman, zihinsel sınırlarını tartman gerekir.
Şayet orada Türkiye’de farklı milletlerin yaşadığını anlatmak gibi bir hedefin varsa şu gerçeği asla aklından çıkartma. Dünyada birkaç yüz tane millet, bir o kadar da milliyetçilik var. Bunların öyküleri, bunların duygusal mimarileri, mitolojileri şaşılacak kadar birbirine benzer. Hepsi birbirinin kopyasıdır. Hepsinin öyküsünde aşağı yukarı aynı şanlı geçmişler, aynı ünlü krallar, aynı eşsiz destanlar, aynı zalim düşmanlar, aynı gaddar sömürgenler vardır. Yani al İskoç halkının yahut Bulgarların veya Gürcülerin öyküsünü, koy altına denden işaretini, ditto yani İngilizcesi, aşağı yukarı Kürt tarihini elde edersin. Anlatma demiyorum, anlat elbette. Ama anlattıklarının, Kürtlükle herhangi bir duygusal bağı olmayan insanları da ilgilendirecek şeyler olmasına dikkat et. Breton tarihine, yahut Korsika’nın, Bask’ların, İrlandalıların, Sicilyalıların tarihine nasıl ışık tutacağını düşün. Onu başarırsan uçar gidersin. Konukların için de unutulmaz bir deneyim olur.
Eğil hakkında ne kadar bilgin var? Çok yoktur diye tahmin ediyorum. İsminin anlamı nedir bilir misin? Geçmişte kimler hüküm sürmüş, haberin var mı?
Her şeyden önce bilmen gereken şey, Eğil bir kapıdır. Mezopotamya düzlüklerinden gelip Elazığ Ovası’na, oradan Anadolu’ya geçeceksen Eğil’de ovayı bırakıp dağ yoluna girersin. Kuzeyden gelip Mezopotamya’yı fethedeceksen Eğil’de düze çıkarsın. Eğil’in adı o yüzden Agl veya Aggıl, Süryanice kapı demek.
Milattan önce ikinci yüzyıl başlarında Suriye’de İskender haleflerinin devleti zayıflayınca, Elazığ havalisinin hakimi olan Sophene kralları, fırsat bu fırsat deyip şimdiki Diyarbakır ilini fethetmişler. Diyarbakır şehri henüz önemsiz bir yer iken, Eğil’i kendilerine başkent edinmişler. Kasabanın güneyindeki boğazda, şimdi Zülküf Peygamber Ziyareti dedikleri mahaldeki kale ve saray kalıntıları Sophene kralları zamanından kalmadır. İran hükümdarları soyundan bir sülaledir. Ancak Ermeni kültürünü ve belki kimliğini benimsemişler.
İslam çağlarında Eğil, Mirdasi hanedanından Kürt mirlerinin başkenti olmuş. 19. yüzyılda Osmanlı Devleti’ne teslim oluncaya kadar az çok bağımsız beylik olarak hüküm sürmüşler.
Anlat bunları konuklarına. Biraz olsun genel tarihten haberi olan insanlarsa eğer ağızları açık dinleyeceklerdir.