Bürokratik aklın sakıncaları nedir

Pazar Sohbeti, 25 Haziran 2023

0:00
0:00

Covid hadisesi gibi, bu son Ukrayna konusundaki propaganda da bence bürokratik bakış açısından baktığınızda birer başarıdır. Başarılı bir operasyondur. Başarılı operasyon bürokrat için nedir? Bir hedef vardır, tanımlanmış bir şey, policy paper’da maddeler halinde yazılıdır. Hedefe giden yöntemleri bir masanın etrafına oturur tartışırsın, ideal yöntemleri bulursun. Sen Sam şöyle yapacaksın, Corc sen böyle yapacaksın, Frank sen de şu görevi üstleneceksin. Biriniz basınla konuşacak, biriniz bu işin mali alt yapısını kontrol edecek, öbürü personel sorununu çözecek. Bu rasyonalitedir. Yani bir hedef var, o hedefe ulaştıran yöntemler var, biri birine uyuyorsa o iş rasyoneldir. Mühendis aklıdır. Teknisyen aklıdır. Bürokrat aklıdır.

Dünyaya bu akıl lazım mı? Lazım, evet. Tayin edilmiş bir hedefe ulaşan rasyonel çözüm yolları bulma disiplini birçok alanda faydalı bir disiplindir. Algoritmik düşünce diyebiliriz buna. Yani bir işlem şeması şeklinde düzenlenmiş bir eylem planı.

Daha geniş perspektiften baktığınızda kolayca görülen insani, ahlaki, sosyal, kültürel, ekonomik, siyasi zararlar bürokratik mantığı ilgilendirmez. Onun görevi belli. Hedef verili, hedefe giden yollar belli, tık tık tık gidiyorsun, hedefe ulaşıyorsun. Bunun yan etkileri nelerdir, uzun vadeli etkileri nelerdir, psikolojik etkileri nelerdir, toplumsal dengelere nasıl yansır, kültürel sonuçları nelerdir, bunlar bürokratın görev tanımı içinde değildir. “Bana ne” der, geçer. Bu sakıncalarla ilgilenen başka departman varsa onun sorumluluğu, benim sorumluluğum değil. Benim işim belli. Bana verilen bir görev var, o görevi en doğru şekilde yerine getirmeye çalışırım.

İşin enteresan tarafı şu. Saydığım şeyler sadece bürokratın görev tanımı içinde olmamakla kalmıyor. Artan oranda, onun eğitsel donanımının da içinde değil. Yani görevinden kendini bir an soyutlayıp bir insan olarak olayı değerlendirdiği zaman da kavramasının imkanı yok. Çünkü öyle bir eğitim görmemiş. Çünkü üniversiteler tamamen bürokrat yetiştirmeye yönlendirildi. İş idaresi denilen disiplin bürokrat yetiştirme okuludur. Mühendislik eğitimi tamamıyla aynı zihniyetin çoğaltılması üzerine kurulu bir eğitimdir. Eskiden elit eğitiminin konusu olan, geniş kapsamlı olarak toplumsal olaylara bakabilen insan eğitimi artık yok. Üniversiteler böyle şeyleri kavrayacak ve önemseyecek nitelikte insan yetiştirmiyor.

Bu nitelikteki eğitim için, bir, esaslı bir tarih disiplini lazım. Yani uzun vadede, tarih boyunca, benzer problemlerle karşılaşan insanlar hangi hataları yapmışlar? Hangi eylemlerin hangi beklenmedik sonuçları olmuş? Uzun trendler dahilinde hangi neden hangi sonuca yol açmış? Bunlar artık öğretilmiyor.

İkincisi, felsefe eğitimi gerekir. Felsefe eğitiminin temel işlevi aykırı düşünmeyi öğretmektir. Yani herkesin basit A olayının sonucu B’dir dediği durumda, her zaman, ama her zaman, yoo hiç öyle değil, bir de şöyle bakalım olaya demek mümkündür. Basit görünen çıkarımlar ve algoritmalar, insanlar dünyasında her zaman itiraza açıktır. Her zaman başka bir açıdan da değerlendirilebilirler. Felsefe eğitimi bu disiplini sağlar insana. Basit ve self-evident dediğin şeylerin pekala tersinin de mantıken mümkün olduğunu göstermeye yarar felsefe. Beyninin esnekliğini arttırır.

Üçüncüsü bence teoloji, yani ilahiyat da gereklidir. Temel ahlaki ilkeleri düşünme alışkanlığı kazandırır. Bu üçü hayati şeyler: tarih, felsefe ve ilahiyat. Bunların yanısıra teknik bir alan olarak diyalektik, yani münazara sanatı da öğretilmelidir. Karşıt görüşlerle yüzleşme ve onları tartışma yeteneği, önemli kararları alma konumuna gelecek olan insanlar için olmazsa olmaz niteliğindedir.

Bu dediklerimizi kazandıran bir eğitim bugün dünyadan kalktı. Artık öyle insan yetiştirmiyorlar. Dolayısıyla algoritmik rasyonelliğe, bürokrat ve teknokrat aklına mahkum bir dünyaya vardık. Ve bu akıl insanlığın felaketi olacak.

Şöyle bir boyutu da var durumun. Bürokratik kadrolar kadrolaşmaya ve zümreleşmeye son derece müsait kadrolardır. Bulaşıcı hastalıkları yönetsin diye kurduğunuz kadro sürekli bütçe mücadelesinde, yani kamu bütçesinden kendisine pay çıkarma mücadelesinde başarı kazanma tekniklerini geliştirir. İttifaklarını kurar. Güçlenir. Bürokratik organların bazıları, hele sonsuz miktarda kamu parasının deli para şeklinde ortalıkta dolaştığı bir dünyada aşırı derecede güçlenebilir. Kendi önceliklerini topluma empoze edebilecek duruma gelebilir.

Bir bürokratik çetenin kendi önceliklerini topluma dayatması ile bir felsefi çetenin ya demin anlattığım genel eğitime sahip olan bir yönetici elitin topluma dayatması arasında fark var mıdır yok mudur sorusu geliyor akla. Tartışmaya değer bir sorudur. Toplumu aristokrasiler mi yönetse daha iyi olur bürokratlar mı yönetse daha iyi olur sorusudur. Esaslı bir münazara konusudur. Bu konuda lehte ve aleyhte söylenebilecek birçok şey var. Benim gördüğüm o ki bürokrat hakimiyeti, bürokrat aptallığının dünyada egemen yönetici güç haline gelmesi, dünyayı bir felakete sürükleyecektir.

Buradaki rasyonellikle aptallık arasındaki ilişkiyi bilmem anlatabildim mi? Kendi içinde son derece akılcı olan algoritmalar var. Hedef var, hedefe giden yollar var, bir de böyle gideriz şak diye hedefi yakalarız gibi son derece akılcı, fakat global açıdan baktığında, yani tüm olası sonuçlar açısından baktığında ahmaklıktan ayırt edilemeyecek akıl yürütmeler var. Algoritmik düşünce tarzı bunları kavramaktan acizdir. Bütünü kavramak için gerekli olan algoritmalar mevcut değil. Bütünü kavramak için başka bir şey lazım. Olgunluk, bilgelik, kişilik gücü gibi şeyler lazım. Kolektif varlığın çıkarını kendi kişisel ve zümresel davası olarak görmeye alışık bir yönetici zümre lazım. Global açıdan baktığın zaman bürokrat dünyanın en aptal mahluku gibi görünür, çünkü yapısı gereği kendi varsayımlarının dışındaki dünyayı kavramaktan aciz bir operatördür.

Bürokratik aklın paradoksudur bu.

© Sevan Nişanyan 2025-2026

Alıntılarda kaynak gösterilmesi rica olunur.